Warning: Cannot modify header information - headers already sent by (output started at /home2/avayir/public_html/index.php:1) in /home2/avayir/public_html/wp-content/plugins/wp-super-cache/wp-cache-phase2.php on line 62
مسجدجامع اردستان نماد روح بندگی ساکنین این دیار برگرفته از کتاب زواره نگین کویر به قلم محمد علی عظیمیان زواره | سایت فرهنگی خبری آوای
آخرین اخبار

مسجدجامع اردستان نماد روح بندگی ساکنین این دیار برگرفته از کتاب زواره نگین کویر به قلم محمد علی عظیمیان زواره

مسجدجامع اردستان نماد روح بندگی ساکنین این دیار
برگرفته از کتاب زواره نگین کویر به قلم محمد علی عظیمیان زواره
در روزگار فرمانروايي سلاطين سلجوقي كه حاكي از توسعه و رونق و شكوه بسياري از شهر‌هاي ايران شده ، لذا مي‌بينيم كه در استان اصفهان در شهر‌هاي اصفهان، اردستان، گلپايگان، نطنز، نائين وزواره مساجد جامع بنا مي‌شود.
مسجد جامع اردستان يكي از پديده‌هاي ماندگار تاريخي و با عظمتي است كه فرهنگ مذهبي را با هنر معماري اسلامي در ساختار خود تلفيق و تطبيق نموده است و اگر چه ساختار فيزيكي اين مسجد در دوران سلاطين سلجوقي ( به سال ۵۵۳هحري قمري)به اتمام رسيده است، امّا در ابتدا،اين مسجد در شيوه خراساني با شبستان ستوندار بنياد نهاده شده وبعدها د رشيوه رازي واصفهاني به چهار ايواني دگرگون گشته است . ريشه و اساس پيكره آن متعلق به دوران ساساني است، كه از مظاهر نموداري آن خشت‌هايي است كه در ابعاد غير معمولي در نقاط مختلفي از مسجد مشاهده مي‌گردد.

ساختار تاريخي مسجد جامع اردستان را به سه دوره، متمايز مي‌نمايد:
دورة نخست : در قرن سوم هـ . ق، مسجد جامع اردستان به صورت گنبدي ساخته مي‌شود كه باني آن عمرابن عبدالعزيزآل ابودلف است. (جناب، تاريخ اصفهان) كه در اصفهان حكومت مي‌كرد اما قدمت مصالح به كار رفته در بنا به دوران قبل از اسلام عودت داده مي‌شود.

دورة دوم: در قرن سوم و چهارم هـ . ق كه مسجد جامع از صورت گنبدي به مسجد كوشك مانند تبديل مي‌شود. (مقدسي، احسن‌التقاسيم)
دورة سوم از قرن ششم هـ .ق در عهد سلجوقيان؛ كه مسجد به صورت ويرانه‌اي درآمده و در اين زمان ، ابوطاهر مسجد را به روند چهار ايواني بنا نهاده است كه كتيبه‌هاي مسجد با ذكر تاريخ مؤيد اين مطلب است.)
٭ از ويژگيهاي مسجد جامع اردستان ؛ چهار ايواني ، با عظمت بودن، فضاي وسيع، زيبايي محرابهاي آن با گچ‌بريها، شباهت زيادي به مسجد جامع اصفهان را مي‌توان برشمرد.
٭ عناصر و مصالح بكار رفته در مسجد جامع اردستان آجر، گچ، ‌خاك و گِل و مقداري تخته چوبي در زير ستون‌هاي آجري آن را مي‌توان نام برد.

٭ اجزاي تشكيل دهندة مسجد جامع اردستان نيز عبارتند از‌ : گنبد خانه، ايوان‌ها، رواق‌ها، شبستان‌ها، صحن مسجد‌، مناره، مكتب‌خانه و يا حجره‌هاي فراگيري علوم ديني و مدرسه علمّيه كه در سمت شمال مسجد قرار گرفته است.
مسجد جامع اردستان در متراژي از زمين به وسعت بيش از سه هزار متر مربع در در محله مُحال كه از بزرگترين وقديمي ترين محله هاي اردستان مي باشد قرار گرفته ، اين مكان مقدس شامل مسجد جامع ، مدرسه حاج حسين نورالدين ، حمام پائين مسجد، حسينيه ،آب انبار و كار روانسرا وبازارچه بوده،
امروز اين مسجد در مركز شهراردستان قرار گرفته، وساختارآن از جدار ضخيم آجري به شكل ذوزنقه چند ضلعي مي باشد،كه توسط درب‌هاي متعددي به سوي هر محله‌اي گشوده مي‌شود و از اصلي‌ترين درب‌هاي آن درب باب‌القبله و يا درب سمت جنوبي آن است كه در بعد طولي گنبد خانه و ايوان جنوبي آن به صورت دالان و يا رازينه‌اي در آمده است كه توسط ۷ عدد طاق رومي گنبدي شكل بر روي محور چشمه‌اي پوشش خورده است و در ابتداي ورودي آن طاق گنبدي برجسته‌اي مشاهده مي‌شود. كه در قسمت زيرين آن گوشواره‌هايي رواقي شكل زيبا ، آذين بسته و محل انعكاس نور به داخل رازينه مي‌باشد و دو طرف اين دالان را سكوهايي ايواني شكل در بر گرفته كه به انسان آرامش مي‌دهد.
از ديگر درب‌هاي آن مي‌توان به درب‌هاي سمت شمال مسجد اشاره كرد كه يكي از آنها به مدرسه علمّيه متصل و به داخل آن گشوده مي‌شود، و درب ديگر شمالي آن كه به داخل مسجد باز مي‌شود .
از ديگر درب‌هاي مسجد جامع دو دربي است كه در گوشه جنوب شرقي و شمال شرقي مسجد جاي گرفته و هر دو درب چوبي قديمي بوده و در سطح آن از گونه‌هاي برجسته‌اي به اشكال مختلف هندسي در آمده و در عمق دو متري سر درگاه معمولي بكار رفته‌اند و هر دو درب در جلو خود داراي دو سكويي مي‌باشند چون مراقبي، ما را به داخل مسجد راهنمايي مي‌كنند و هر چند درب اصلي مسجد در جنوب و سمت قبله واقع شده اما اين دو درب مورد توجه هر گردشگري و يا مراجعه كننده‌اي قرار مي‌گيرد.
درب جنوب شرقي مسجد توسط دالاني به طول ۶ متر و عرض ۳ متر به درب باب‌القبله گشوده مي‌شود و پوشش سقف اين دالان از دو طاق گنبدي شكل بوده چهار رواق ايواني شكل دو جانب آن را در بر گرفته است.

از درب شمال شرقي مسجد كه كوتاه‌ترين فاصله به صحن مسجد است . وارد صحن مسجد مي‌شويم. در اولّين مرحله نظرمان متوجه فضاي معنوي و دلنواز صحن مستطيل شكلي مي‌شود كه سطح آن مفروش از آجر بوده و چهار ايواني زيبا، باز و عميق را در ارتفاع يكسان در چهار جانب خود چون؛ شمال، جنوب، مشرق و مغرب جاي داده است، و در زواياي آن نيز رواق‌هايي در طبقه‌اي از درگاههاي نعلي شكل كه شباهت زيادي به ايوان‌ها دارد در جهات فرعي آن رقم خورده است، بطوري كه هر بيننده‌اي را به تعجب مي‌نشاند. اگر با دقت به كل ساختار فيزيكي مسجد جامع اردستان بنگريم متوجه مي‌شويم كه ساختار مسجد را رده‌هاي عمودي چون ستون‌هاي استوانه‌اي، آجري و مكعبي شكل آجري و ديوار‌هاي ضخيم آجري كه پابرجا گرديده و از سقف آن كه در رده‌هاي افقي چون طاق گهواره‌اي، رومي، چشمه‌اي، گنبدي، نيم‌گنبدي و قوسي متشكل شده است، نگهداري مي‌نمايد. در رابطه با ساختار و قدمت ايوان‌ها و رواق‌هاي آن كه اسلوب مسجد را در هنر آفريني دست همت نشانده،. بيشترين فضاي ساختاري و پوشش مسجد را كه در تصوير ملاحظه مي‌كنيم سمت جنوبي مسجد كه شامل ايوان جنوبي(۵۵۵هجر ي قمري) و شبستان‌هاي دو جانب ايوان و گنبد‌خانه و شبستاني است كه در جوار درب باب‌القبله آن در آمده است.و از قسمت جنوبي مسجد كه بگذريم سمت شرقي مسجد شامل ايوان شرقي( پايان قرن يازدهم هجري قمري) و شبستان‌هايي است كه در دو طرف ايوان آن جاي گرفته و در انتهاي اين ايوان صحن كوچكي مشاهده مي‌گردد كه در ارتفاع بالاي خود گوشه‌هاي طاقكي مانند دارد، و به صورت ذوزنقه‌اي چند ضلعي در آمده و گويا در پي ساختار گنبدي بوده كه سلب نظر شده است، و اين صحن از سمت شرق دو رديف شبكه‌هاي پنجره‌اي جهت انعكاس نور را داراست. از در سمت جنوبي اين صحن نيز مكتب‌خانه و يا حوضخانه‌اي يا بهتر بگوييم شبستاني بزرگ را مي‌نگريم كه دو جانب آن يعني سمت شرق و غرب آن داراي دو طبقه از رواق‌ها و غرفه‌هايي است كه توسط دو طاق مرتفع گنبد سبدي پوشش خورده و اين شبستان به صورت مربع مستطيل و داراي محراب ساده‌اي مي‌باشد و در يكي از رواق‌هاي سمت غربي آن آثار سوختن شمع را داراست، و در سمت غرب و شمال مسجد، كه بعد ساختمان نسبت به سمت شرق و جنوب مسجد كمتر مشاهده مي‌شود و به صورت يك زاويه نود درجه درآمده و در گوشه‌اي از آن نيز مناره‌اي زيبا بر بام مسجد نشسته و گويا مؤذن را فرا مي خواند. و در ادامه بحث، آنچه بايد به عرض برسانيم اين است كه: سمت غربي و شمالي مسجد جامع اردستان ساختار كمتري نسبت به سمت جنوب و شرق مسجد دارد، با اين تفاوت كه در هسته اوليه مسجد كه ويران گرديده و از قدمت بسيار ديرينه‌اي برخوردار بوده و هنوز بقاياي ستون‌هاي خشتي غير معمولي آن پابرجاست و در همين دو قسمت مي‌باشد. در مجموع مسجد جامع اردستان در افتخار و بالندگي اوج هنر معماري اسلامي با فرهنگ مذهبي تلفيق و در هم آميخته است كه حكايت از هنرمنداني ماهردارد كه اينگونه شاهكار هنر معماري را در جلوه زيبا نشانده اند‌، و روح عبادي را نيز در آن آفريده‌اند، به سراغ ايوان‌هاي مسجد مي‌رويم، و در ابتدا به نماي خارجي ايوان‌ها كه نماد زيبايي صحن مسجد را بنيان نهاده مي‌نگريم، در مقايسه و تفاوت‌هاي ايوان‌ها نسبت به هم آنچه مشاهده مي‌شود اين است كه ايوان‌ سمت شمالي(۹۴۶هجري قمري) و جنوبي مسجد جامع اردستان نسبت به ايوان‌هاي سمت غربي و شرقي آن عريض‌تر بوده و در هر طرفي از ايوان‌ها نيز يك رواق دو طبقه‌اي قابل رؤيت مي‌باشد. در صورتي كه در دو جانب ايوان‌هاي سمت غربي و شرقي مسجد دو رواق دو طبقه‌اي قرار دارد و در نماي ايوان‌هاي سمت شمالي و جنوبي مسجد رف‌هاي سه طبقه‌اي مشاهده مي‌گردد كه روي هم استوار گرديده و در حالي كه در نماي ايوان‌هاي سمت غربي و شرقي مشرف بر صحن مسجد در ارتفاع آن يك طبقه رف نقش بسته است. لازم به تذكر است كه هر كدام از ايوان‌هاي مسجد جامع اردستان، رواق‌ها و غرفه‌هاي آن متعلق به دوره‌اي از زمان بوده است كه ماده تاريخ آن ذكر گرديده و هر ايواني نيز مشهور به نامي مي‌باشد،

در اين فرصت به سطح داخلي ايوان‌هاي مسجد جامع مي‌پردازيم؛ ايوان سمت شمالي مسجد جامع در ارتفاع ۵۰ سانتيمتر از سطح صحن مسجد برجسته‌تر بوده و در جلوي آن محرابي به شكل مستطيل و به ارتفاع ۵۰ سانتيمتر همكف سطح صحن مسجد مي‌باشد. و اين ايوان نيز به صفه صفا مشهوريت دارد و موقعي كه در اين صفه قدم مي‌گذاريم چنان احساس آرامش و آسايشي مي‌كنيم به طوري‌كه هياهوي بيرون از مسجد را به فراموشي مي‌سپاريم. اين ايوان در صفا و صميميت و دلبازي عجيبي قرار گرفته و مشرف بر ديگر مكان‌هاي مسجد بوده و در ديواره شمالي مسجد نيز دو طبقه پنجره‌هاي آجري شبكه‌اي به قسمت باغستانهاي انار گشوده شده و گه گاهي هواي لطيف همراه با نسيم به داخل صفه وزيدن مي‌كند.
صفه صفا توسط درگاه سه طبقه‌اي در دو جانب جدار خود به رواق‌هاي دو طبقه‌اي دو جانبي گشوده مي‌شود و همچنين در انتهاي دو جانبي ايوان نيز در دو طبقه‌اي ديگر، در گاه روي هم به سمت رواق‌هاي دو طبقه آن گشوده شده است. اين ايوان از لحاظ كيفيت جانبي هنرمند آن هنر تزييني در آن آفريده است، بطوريكه در سقف اين ايوان در دو سوي آن نيز انواع هنر به صورت گچ‌بريهاي مختلف گل و شاخه‌اي مشاهده مي‌شود. در زير سقف اين ايوان در دو سوي آن چهار كتيبه به خط ثلث مزيد گرديده و دو كتيبه جانب شرقي آن شامل آيه‌‌الكرسي و صلوات بر چهارده معصوم زينت گرديده و بر دو كتيبه غربي آن نيز عبارت زيبايي چون « لا فتي‌الا علي‌لاسيف الا ذوالفقار » بر كل فضاي مسجد روح آفريده و در كتيبه‌اي ديگر نوشته شده كه؛ علي‌بن احمد ‌طباطبائي ‌زواره‌اي، ايوان و اطاق آن را بنا نهاده و ثواب آن نثار روح پدر و مادرش اهدا گرديده است. تاريخ بناي صفه صفا متعلق به سال ۹۴۶ هـ . ق مي‌باشد.

ايوان سمت شرقي مسجد نيز مانند ايوان سمت شمالي از سطح فرش صحن مسجد برجسته‌تر مي‌باشد، و در دو طرف جدار خود در ابتدا سه طبقه روي هم شامل درگاههايي است كه به رواق‌ها و غرفه‌هاي دو جانب خود راه مي‌گشايد و در انتها‌ي اين ايوان دوباره درگاههاي دو طبقه‌اي راهي به سوي رواق‌ها و غرفه‌ها دارد. ايوان شرقي متعلق به نام امير جمله مشهور مي‌باشد و احتمالا ساختار اين ايوان متعلق به قرن ۱۰ يا ۱۱ هـ .ق مي‌باشد، ايوان سمت غربي مسجد(اوايل قرن دوازد هم هجري قمر ي) نيز به صفه امام حسن(ع) مشهور مي‌باشد.
در انتهاي ايوان غربي، رواق‌هاي دو طبقه‌اي مشاهده مي‌شود كه روي آن پنجره‌هايي زيبا مشرف به باغهاي سرسبز نگار زده و در بالاي آن نيز كتيبه‌اي از آيات قرآن مجيد نقش بسته و در گذشته سقف اين ايوان در نقش و نگار‌هاي آميخته از گچ ‌بريها بوده كه هنوز مقداري از آن بر جاي مانده است،
از مهمترين ايوان‌ها و يا بهتر بگوييم صفه‌هاي مسجد جامع اردستان ، ايوان جنوبي آن است كه راهي به خلوت‌گاه و صفوف فشرده نماز عبادي و سياسي جمعه و امام جماعت دارد، و محل نطق و سخنوري ائمه جمعه و جماعت مي‌باشد و ايوان جنوبي مقصوره، و شبستانهاي آن و گنبد آجري دو پوسته در سال ۵۵۳ تا ۵۵۵ هـ .ق ساختار گرديده است. در اين ايوان نيز كتيبه‌اي سنگي مشاهده مي‌گردد كه فرماني از شاه عباس اول بر آن نقش بسته و در اين فرمان شاه دستور داده است كه شيعيان محله محال، محله‌اي كه مسجد جامع در آن قرار دارد، از پرداخت ماليات معاف باشند. در داخل ايوان جنوبي دو درگاه دو طبقه‌اي به طرف شبستانهاي دو جانب خود راه دارد و سقف ايوان در نقش و نگار هنر آفريده كه متاسفانه جزيي از آن بر جاي مانده است و بر بالاي درگاه‌هاي دو طبقه اي آن آياتي چند از كلام الله مجيد، آيه الكرسي را در شيوايي خط ثلث درآورده و در انتهاي كتيبه نيز آمده كه ايوان و رواقها اين قسمت به دستور ابوطاهر حسين بن غالي و به دست استاد محمود اصفهاني به سال ۵۵۳ هـ ق به اتمام رسيده است.
يكي از مهمترين قسمت‌هاي مسجد جامع اردستان شبستان جنوبي آن است كه در امتداد محور قبله به موازات دالان ورودي شكل گرفته و توسط درگاه‌هايي به گنبد‌خانه مرتبط مي‌باشد و اين شبستان داراي فضاي نسبتاً بزرگي است كه عمده مردم براي برپايي مراسم ديني و مذهبي و اقامه نماز جماعت و جمعه آن قسمت را ترتيب مي‌دهند .

در پايان نگارش ، به گنبد‌خانه مسجد جامع اردستان مي‌رويم تا از نزديك از ساختار بنيادي گنبد‌خانه اين مسجد كه شباهت زيادي به گنبد‌خانه مسجد جامع اصفهان دارد، و چون الگويي از معماري اسلامي كه مورد توجه بوده و آن گنبدي است مستقر بر پايه هشت ضلعي كه خود بر روي مربعي استوار گرديده و اين گنبد ‌مانند گنبد مسجد جامع زواره از كثرت به وحدت گرايش دارد، و ارتفاع آن به ۱۹ متر مي‌رسد و در زير سقف گنبد نيز هشتي‌هاي گوشواره‌اي به چشم مي‌خورد. در قسمت جنوبي گنبد‌خانه مسجد جامع اردستان، محراب اصلي آن قرار دارد .
يكي از زيبا‌ترين جلوه‌هاي هنر معماري اسلامي در ايران زمين، همين گچ‌بري‌هاي ظريف و پركاري است كه به صورت كتيبه‌ها داخل نقش‌ها، با خط كوفي و نسخ خوشنويسي مزين گرديده و آيات قرآني در سه كتيبة نسخ برجسته را شامل مي‌شوند و آيه ۷۷ سوره حج و آيه ۱۸ سوره آل عمران و آيات ۴۰ و ۴۱ سوره ابراهيم را شامل است. سه كتيبه ديگر به خط كوفي برجسته نيز در اين قسمت نمايان است كه پنج آيه اول سوره مؤمنون، آيه ۱۱۴ سوره هود و آيات ۷۸ تا ۸۲ سوره اسراء را شامل مي‌شوند، و ديگر از محرابهاي مسجد، دو محرابي است كه در شبستان شرقي واقع شده است كه در آن آيات اول تا پنج سوره مؤمنون آيات ۹۸ و ۹۹ سوره حجر و آيه ۱۱۰ سوره كهف همراه با گچ‌بريها جلوه‌گر است.

در انتهاي فضاي مربع گنبد‌خانه كتيبه‌اي به خط ثلث ، خوشنويسي شده كه آيه« انّما يعمر مساجد ‌الله من ‌آمن بالله ‌و اليوم ا‌لاخر و اقام ‌الصلاة و آتي ‌الزكاة ‌و لم ‌يخش ‌الا ‌الله فعسي ‌اولئك ‌ان يكونوا آمن من المهتدين» شكل گرفته است و از قديمي‌ترين كتيبه‌هاي تاريخ‌دار مسجد محسوب مي‌شود كه تاريخ ۵۵۳ هـ .ق را در بر دارد و اين كتيبه عنوان باني ساختمان را ابوطاهر حسين‌ابن غالي بن احمد و معمار آن را استاد محمود اصفهاني معرفي مي‌نمايد. و يكي ديگر از شبستان‌هاي مسجد جامع اردستان شبستاني است كه در زير سطح صحن مسجد ساختار گرديده است.

Share Button

درباره همشهری

دیدگاهتان را ثبت کنید

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شدعلامتدارها لازمند *

*

bigtheme